Het is niet aan de schrijver om ophef te veroorzaken met zijn romans

‘Waar zijn de schrijvers?’ vroeg columnist Arjen van Veelen zich af in de nrc.next van vrijdag 28 februari. Ik las ‘m tijdens mijn ochtendritueel, bestaande uit krantje, koffie en notitieboekje, want goede stukken roepen vragen op waar ik later het antwoord op wil vinden. Deze vraag verbaasde me. ‘Waar zijn de schrijvers?’ dacht ik. Je kunt je beter afvragen waar ze niet zijn. Ze zitten bij Pauw & Witteman aan tafel, krijgen spreektijd bij de Wereld Draait Door, zorgen in Amsterdam voor woningschaarste en schrijven wervelende opiniestukken voor alle gerespecteerde kranten en tijdschriften.

[heading margin_top=”14″]Nederlandse schrijvers zijn wél betrokken[/heading]

Schrijvers zijn tegenwoordig overal. Maar daar doelt Van Veelen niet op. Hij mist schrijvers die met hun geëngageerde romans maatschappelijk debat veroorzaken. Schrijvers die hun kleren uittrekken om op die manier aandacht te vragen voor de faillietgang van boekwinkelketens als Polare. Waarom? Omdat Belgen als Hemmerechts en Lanoye hun romans wél durven gebruiken om maatschappelijke thema’s aan de orde te stellen. En omdat het naaktprotest van Franse boekverkopers mooie beelden opleverde.

Het irriteert hem dat schrijvers als Kluun wel vlammende betogen kunnen schrijven over de teloorgang van Polare en de ontwikkeling van een Spotify voor boeken, terwijl ze zich niet laten horen als het over banken, privacy of Syrië gaat. Nederlandse schrijvers houden zich teveel bezig met schrijversfeestjes en onderwerpen die hen direct raken, zoals Polare, het e-book en de toekomst van het boek.

‘Één tweet van Teju Cole bevat meer engagement dan het hele Centraal Boekhuis. (…) In Nederland hebben Thiery Baudet of Quinsy Gario en Ewald Engelen het debat meer beïnvloed dan tien jaar Hollandse romanproductie bij elkaar,’ schrijft Van Veelen. Ik vraag me eerder af of hij misschien zelf teveel van dat soort feestjes heeft bezocht of de laatste maanden de televisie uitzette zodra hij enig engagement bespeurde in praatprogramma’s.

Anders zou het hem opgevallen zijn dat de Nederlandse schrijvers wel degelijk betrokken zijn. De verwijten: 1) schrijvers schrijven geen geëngageerde romans, 2) schrijvers schrijven alleen vlammende betogen als het hun eigen hachje betreft en 3) schrijvers beïnvloeden het maatschappelijk debat niet genoeg. Met deze verwijten schiet hij zowel het doel van een roman, de logische reden om je niet over alles publiekelijk druk te maken en de manieren waarop maatschappelijk debat ontstaat, voorbij.

[heading margin_top=”14″]Ophef veroorzaken is niet het doel van de roman[/heading]

Op verwijt 1 kan ik alleen maar zeggen dat je van schrijvers niet kunt verwachten dat hun romans geëngageerd zijn. Dan schiet je het doel van de roman voorbij, omdat de roman als doel heeft een verhaal over te brengen en de lezer te vermaken. Romans zijn geen opiniestukken waarin schrijvers een punt willen maken, of in ieder geval niet te opvallend, omdat het anders de lezer stoort. Het is aan de lezer om een boodschap uit het verhaal te halen, niet aan de schrijver om er al te nadrukkelijk een boodschap in te stoppen.

En dat schrijvers zich vooral laten horen wanneer het over hun vak gaat, is niet meer dan logisch. Hoor je weleens psychologen over de economische crisis of lees je wel eens een stuk van de correspondent Afrika over Syrië? Meestal niet, want pas als je ergens middenin zit of een vak beoefent, kun je jezelf ervaringsdeskundige of kenner noemen. Pas dan zijn mensen geïnteresseerd in jouw mening. Wat maakt het uit wat Kluun van de bonussen van bankiers of het privacy-schandaal vindt? Die mening is net zo relevant als de mening van iedere andere Nederlandse burger. Voor een krant dus niet belangrijk genoeg om erin te zetten.

Robert Vuijsje legde het mooi uit tijdens de Nachttour in een gesprek over racisme: ‘Een blanke autochtone Hollander heeft minder reden om over dit soort dingen na te denken. Als je hier je hele leven elke dag over hebt nagedacht, heb je er een duidelijkere mening over dan iemand die gewoon blond is. Waarom zou die hier over na moeten denken?’ Dit geldt ook voor schrijvers. Syrië, banken of privacy valt niet direct onder hun vak, terwijl ze wel alle reden hebben om zich bezig te houden met Polare of de toekomst van het boek.

Dat heeft niets te maken met wel of niet betrokken zijn; het hoort bij mensen om vooral na te denken over zaken die hen bovengemiddeld interesseren en hen direct raken. Je kunt betrokken zijn bij Syrië en het erg vinden wat daar gebeurt, zonder je er publiekelijk druk om te maken in de Volkskrant. Als schrijvers dit soort thema’s al willen aansnijden, zit het vaak subtiel in hun romans verweven, zoals in het verwachte kinderboek van Robert Vuijsje waarin zwarte piet een andere rol krijgt.

Arjen2

[heading margin_top=”14″]Schrijvers zijn geen politici die moeten bijdragen aan het debat[/heading]

Het derde verwijt is dat schrijvers het maatschappelijk debat niet genoeg beïnvloeden, maar moet dat dan? Waar wordt het maatschappelijk debat doorgaans door aangewakkerd? Uitspraken van politici, gelekte documenten, belangrijke personen die iets stoms zeggen, documentaires, films en soms, heel soms, boeken. Omdat hun romans uitgesproken thema’s hebben zoals De belofte van Pisa van Mano Bouzamour of omdat ze de tijd waarin we leven portretteren zoals De woongroep van Franca Treur. Maar zelden omdat ze druipen van het engagement. Moet dat? Is de schrijver daar wel de aangewezen persoon voor?

Is hij niet juist degene die observeert, nadenkt en, als hij iets met het onderwerp heeft, het onderwerp subtiel verwerkt in één van zijn boeken? Van Veelen stelt dat schrijvers niet genoeg doen om dat debat aan te wakkeren, dat hun romans daar niet genoeg reden toe geven. Maar is dat de taak van de schrijver? De taak van de schrijver is mijns inziens om ons leven te vullen met mooie boeken waar we, ieder persoonlijk, iets uit kunnen halen dat ons leven beter of rijker maakt dan het daarvoor was.

Daar komt nog bij dat het niet aan de schrijver is om te bepalen dat er over zijn roman gepraat zal worden. Of dat gebeurt, ziet hij pas achteraf. Het hangt er vanaf of de media het oppikken en of de Nederlandse burger zich gekwetst, geschokt of gesteund voelt door het werk. Turks fruit veroorzaakte ophef vanwege de seks en Hemmerechts door een boek te schrijven over een zaak die als pijnlijk wordt gezien. Is dat dan de manier om als schrijver het debat te beïnvloeden? Door te choqueren?

[heading margin_top=”14″]Waar zijn de schrijvers? Achter hun schrijftafel[/heading]

Kortom: Nederlandse romanciers schrijven wellicht minder geëngageerde romans dan hun buitenlandse collega’s, maar ophef veroorzaken en een sterke mening verkondigen is niet het doel van de roman. Als de schrijver al een boodschap in het verhaal wil stoppen, zal het er subtiel in verwerkt moeten zijn om de lezer niet te storen. Ook is het logisch dat ze zich niet publiekelijk in het debat mengen als dat niet over hun eigen vak gaat. Kranten zijn niet geïnteresseerd in wat de ene schrijver van de economische crisis vindt, dan laten ze wel een gerespecteerd econoom aan het woord.

Als laatste is het niet de taak van de schrijver om het maatschappelijk debat aan te wakkeren. Als het Nederlandse publiek daar al op zit te wachten, is het omdat de schrijver een andere etnische achtergrond heeft, over een ongewoon onderwerp schrijft of choqueert met zijn boek of mening. De schrijver hoeft niet naakt op de Dam te gaan staan om voor Polare te strijden of over een pedofiel te schrijven om het debat op gang te brengen. De schrijver doet gewoon wat hij altijd doet: schrijven.

Hoewel de vraag me verbaasde, heb ik toch het antwoord gevonden. Waar zijn de schrijvers? Achter hun schrijftafel, waar ze ons lever mooier maken door goede boeken te schrijven.

Gepubliceerd door

Rosalinde Markus

Rosalinde Markus (1994) is communicatiestudente en heeft al zolang ze zich kan herinneren een passie voor schrijven. Haar blog is een openbaar notitieboekje over schrijven, bloggen, creativiteit en wat haar opvalt in het communicatievak. Ook is ze hoofdredacteur van online literair tijdschrift Lood.